Þetta er ein mikilvægasta spurningin í umræðunni og hún snýr í báðar áttir á leið sem stundum gleymist.
Í dag, í gegnum EES-samninginn, tekur Ísland við um 70% af innlendri löggjöf ESB. Þetta gerist í gegnum samráðsferli — Ísland er upplýst, getur gert athugasemdir og á formlegan rétt til fyrirvara — en hefur ekkert atkvæði. Enginn íslenskur þingmaður situr á Evrópuþinginu þegar lögin eru rædd. Enginn íslenskur ráðherra greiðir atkvæði í ráðinu. Ísland er, eins og norskir gagnrýnendur hafa orðað það, „faxlýðræði" — tekur við lögum sem það hefur lítil tök á að móta.
Innan ESB breytist þessi mynd í grundvallaratriðum. Ísland fengi framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórn ESB (einn frá hverju aðildarríki), þingmenn á Evrópuþinginu (líklega sex, sem er lágmarksúthlutuninni) og sæti í ráðherraráðinu þar sem flest löggjöf er afgreidd. Í ráðinu veitir atkvæðakerfið smáríkjum hlutfallslega meira vægi — Malta, með íbúafjölda minni en Íslands, hefur sama formlega atkvæðavægi og hvert annað ríki í málum þar sem einróma samþykki er krafist, og margfalt meira vægi á íbúa í auknum meirihlutaatkvæðagreiðslum en Þýskaland eða Frakkland.
Svo er bandalagsvirkni ESB. Sambandið gengur á bandalögum og Norðurlöndin — Danmörk, Svíþjóð, Finnland, ásamt Eystrasaltsríkjunum — eiga langa hefð fyrir samræmingu. Ísland myndi falla náttúrulega inn í þennan hóp, sem hefur þegar umtalsverð áhrif á gagnsæi, stafræna stefnu, loftslags- og sjávarútvegsmál.
Heiðarleg andsvörin eru líka til staðar. ESB-aðild þýðir að samþykkja meirihlutaákvarðanir sem maður er ekki sammála. Í málum sem ráðast af auknum meirihluta gæti Ísland verið á röngum endanum. En þetta er þegar raunveruleikinn undir EES — Ísland innleiðir löggjöfina hvort sem er. Munurinn er að innan ESB hefði Ísland að minnsta kosti verið í herberginu, byggt bandalög og hugsanlega mótað niðurstöðuna áður en atkvæði var greitt.
Heimildir: Sáttmáli Evrópusambandsins, gr. 14 (þingið) og gr. 16 (ráðið); framkvæmdastjórn ESB, „The EU's decision-making procedures" upplýsingablað 2024; Alþingi, „EES og áhrif Íslands á reglusetningu" greining 2023.