Ímynd andlitslausra skriffinnustjóra í Brussel sem taka ákvarðanir fyrir 450 milljónir Evrópubúa er áhrifamikil — og röng á mikilvægan hátt.
Svona virkar löggjöf ESB í raun. Framkvæmdastjórnin semur frumvörp. Hún getur ekki sett lög á eigin spýtur. Sérhvert frumvarp þarf samþykki tveggja stofnana: ráðherraráðs Evrópusambandsins, þar sem ráðherrar frá hverju aðildarríki greiða atkvæði; og Evrópuþingsins, þar sem beint kjörnir þingmenn koma fram fyrir hönd borgara. Þetta er ekki ólíkt kerfi þar sem ríkisstjórn leggur fram frumvörp og þing samþykkir eða hafnar þeim — kerfi sem Íslendingar þekkja vel.
Í ráðherraráðinu myndi Ísland eiga ráðherra við borðið í hverju málefnasviði. Í mörgum málum krefst ákvörðunartaka einróma samþykkis — sem þýðir að eitt ríki, þar á meðal Ísland, getur stöðvað tillögu. Í málum sem ráðast af auknum meirihluta veitir kerfið smáríkjum margfalt meira vægi á íbúa en stóru ríkjunum. Malta, með svipað íbúafjölda og Ísland, hefur nýtt sér þetta á áhrifaríkan hátt.
Ísland fengi einnig þingmenn á Evrópuþingið — líklega sex, sem er lágmarksúthlutunin — og framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórninni. Ísland myndi tilnefna dómara til Evrópudómstólsins og eiga rödd í öllum stofnunum ESB.
Berðu þetta saman við núverandi fyrirkomulag undir EES. Í dag tekur Ísland við um 70% af löggjöf ESB án atkvæðisréttar í ráðinu, án þingmanna á Evrópuþinginu og án framkvæmdastjóra. Ákvarðanir eru teknar, Ísland er ráðfært og síðan innleiðir Ísland þær. Hugtakið „faxlýðræði" var búið til af norskum gagnrýnendum til að lýsa einmitt þessu fyrirkomulagi.
Raunveruleg spurningin er ekki hvort ESB-aðild þýði að vera „stjórnað frá Brussel." Spurningin er hvort Ísland hafi núna meiri eða minni lýðræðisleg áhrif á reglurnar sem það þegar fylgir. Núna fylgir Ísland flestum ESB-reglum án nokkurs formlegs atkvæðisréttar. Innan ESB fengi það að minnsta kosti að kjósa.
Heimildir: Sáttmáli Evrópusambandsins, gr. 14–17 (stofnanir); framkvæmdastjórn ESB, „Ordinary legislative procedure" samantekt 2024; Alþingi, „EES og lýðræðishalli" greining 2023.