Óttinn um að ESB-aðild þýði sölu á Landsvirkjun eða yfirráðum yfir jarðvarma- og vatnsorkuauðlindum til erlendra fjárfesta er útbreiddur og snertir eitthvað djúpt í þjóðarsálinni. Endurnýjanleg orka Íslands er ekki bara efnahagsleg eign — hún er hluti af sjálfsmynd og sjálfbærni þjóðarinnar. Spurningin á skilið beint svar.
194. grein sáttmála ESB segir beinlínis að hvert aðildarríki hafi rétt til að ákvarða skilyrði nýtingar orkuauðlinda sinna, velja á milli orkugjafa og ráða almennu skipulagi orkuframboðs síns. Þetta er ekki óljós meginregla — þetta er vernd á sáttmálastigi á fullveldi yfir náttúruauðlindum.
Sönnunargögnin frá ESB-ríkjum sjálfum gera þetta enn skýrara. Frakkland lauk fullri þjóðnýtingu á EDF — stærsta orkufyrirtæki landsins — árið 2023 og færði ríkiseignina úr 89% í 100%. Franska þingið samþykkti síðan lög sem banna sérstaklega alla framtíðareinkavæðingu. Vattenfall í Svíþjóð, eitt stærsta orkufyrirtæki Evrópu, er 100% í eigu sænska ríkisins og hefur verið það í öll þrjú áratugina sem Svíþjóð hefur verið í ESB. Austurríki, Finnland og mörg önnur aðildarríki halda umtalsverðri eða fullri ríkiseigu á orkugeirum sínum.
Það sem ESB-reglur krefjast er að orkufyrirtæki í ríkiseigu starfi eftir sömu samkeppnisreglum og einkaaðilar — þau mega ekki nýta markaðsráðandi stöðu sína til að þrengja óréttmætt að keppinautum. Þetta snýst um hegðun á markaði, ekki um eignarhald. Landsvirkjun gæti verið áfram 100% í eigu ríkisins og starfað nákvæmlega eins og nú, svo framarlega sem hún keppir á sanngjörnum forsendum á orkumarkaðinum.
Orkustefna ESB beinist að orkuöryggi, sjálfbærni og samtengingu — ekki að því hver á orkuverið. Ef eitthvað er, þá myndi hrein, endurnýjanleg orka Íslands gera landið að verðmætri eign fyrir loftslagsmarkmið ESB, ekki skotmarki fyrir þvingaða endurskipulagningu.
Heimildir: Sáttmáli um starfshætti ESB, gr. 194 (orkustefna); framkvæmdastjórn ESB, „Member States' energy sovereignty" samantekt 2024; lög Frakklands nr. 2023-491 um þjóðnýtingu EDF; Vattenfall AB, eignarhaldsupplýsingar 2024.